logotype

Τεχνικό φραζάρισμα και ομαδοποίηση

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε πριν ξεκινήσουμε τη τεχνική μελέτη ενός έργου είναι να τα ομαδοποιήσουμε τις νότες των φράσεων κατά τρόπο βολικότερο για το χέρι και για τη σκέψη. Η ομαδοποίηση είναι περισσότερο επιτακτική σε μακριά ή περίπλοκα περάσματα, ιδίως σε αυτά που αλλάζουν συνεχώς κατεύθυνση.

Το ίδιο βέβαια μπορούμε να κάνουμε για να διευκολύνουμε την εκτέλεση ακόμη και περισσότερων μικρότερων μοτίβων (π.χ. με δύο νότες) που σχηματίζουν μία φράση. Έτσι θα δώσουμε την δυνατότητα να μεγαλώσουμε τη μουσική σκέψη και να διευκολύνουμε την κίνηση και την ταχύτητα. Ο Busoni αποκαλούσε αυτή τη διαδικασία "τεχνικό φραζάρισμα".

Το φραζάρισμα αυτό υπάρχει σε πολλές περιπτώσεις από τον ίδιο τον συνθέτη, καθώς συμπίπτει με το μουσικό ή το μετρικό. Τις περισσότερες φορές όμως δεν υπάρχει και το διαμορφώνουμε εμείς με βάση τις τεχνικές μας δυνατότητες, αλλά πάντα σύμφωνα με το μουσικό περιεχόμενο της φράσης. Δεν συνεπάγεται αναγκαστικά κάποια αναπνοή ή τονισμό εξωτερικά, αλλά εσωτερικά. Ένας ελαφρύς τονισμός ή μια ελάχιστη καθυστέρηση είναι πιθανή, εφόσον βέβαια συνάδει με το μουσικό περιεχόμενο. Αφού βρούμε το τεχνικό φραζάρισμα ομαδοποιούμε τις νότες πλέον σύμφωνα με τον μετρικό τονισμό σαν μία μεγαλύτερη ομάδα. Έχουμε δηλαδή μια νοητική ομαδoποίηση των νοτών σαν "ένα", σαν μία νότα τρόπον τινά στις οποίες συνυπάρχει ο τεχνικός (κατά κανόνα εσωτερικός) και μετρικός (εξωτερικός) τονισμός.

Όταν ο δάσκαλος μας λέει: "παίξ' το πιο μουσικά όχι σαν μια σπουδή" σημαίνει ότι το παίξιμό μας δεν έχει την κίνηση, τη στρογγυλάδα και τις μικροδυναμικές που συνεπάγεται το τεχνικό φραζάρισμα. (Βέβαια και οι ασκήσεις και οι σπουδές θα πρέπει να έχουν αυτό το περιεχόμενο και να ψάχνουμε και σε αυτές την ομαδοποίηση για ομαλότερη εκτέλεση). Οι τεχνικές φράσεις μας πρέπει να περιλαμβάνουν τις περισσότερες δυνατές νότες που παίζονται με μία κίνηση του χεριού με την τελευταία να δίνει άνετο πάτημα για την μετάβαση στην επόμενη ομάδα. Στο απλούστατο παράδειγμα της κλίμακας ντο μείζονα οι νότες ντο-ρε-μι συνιστούν την πρώτη ομάδα και οι νότες φα-σολ-λα-σι τη δεύτερη. Η πρώτη ομάδα παίζεται με μία κίνηση και η δεύτερη με μία δεύτερη κίνηση. Αυτό είναι το αρχικό τεχνικό της φραζάρισμα 3+4 νότες. Με βάση αυτό μπορούμε να τονίσουμε τις νότες ανά 3,4,5,6,7,8 ή 12, αλλά πάντα το τεχνικό φραζάρισμα υπάρχει ανεξάρτητα του που πηγαίνουν οι τονισμοί ως έναρξη μια ευρύτερης ομαδοποίησης. Αυτούς τους ρυθμίζουμε με το δώσιμο ενός λίγο μεγαλύτερου βάρους στο πλήκτρο με όλο το χέρι οριοθετώντας τη ευρύτερη νοητική ομαδοποίηση και δίνοντας κάθε φορά μια νέα εκκίνηση στο χέρι και στη σκέψη.

Για την ομαλή μετάβαση από τη μία τεχνική φράση στην άλλη συνήθως έχουμε έστω και ελάχιστο σήκωμα της παλάμης στο τέλος της πρώτης φράσης και κατέβασμα στην αρχή της δεύτερης. Όπως δηλαδή ξεκινάμε σχεδόν κάθε αυτοτελή μουσική φράση. Το σήκωμα της παλάμης διευκολύνει και ένα τονισμό της τελευταίας νότας της πρώτης τεχνικής φράσης ιδίως όταν η δεύτερη τεχνική φράση χρειάζεται μετακίνηση του χεριού (βλ. άρθρο οριζόντιες-πλευρικές κινήσεις του βραχίονα) για να παιχθεί και δη χωρίς φυσικό, αλλά μουσικό legato. Άρα νιώθουμε καλά την τελευταία νότα την ακούμε και παίζουμε την επόμενη ως συνέχειά της. Πολύ συχνά χρησιμοποιούμε τον αντίχειρα και το 5ο δάχτυλο για το ξεκίνημα μιας φράσης, διότι το χέρι από μόνο του τοποθετείται χαμηλά, οπότε το σήκωμα της παλάμης για τις επόμενες νότες έρχεται πιο φυσικά. Αλλά δε μπορούμε να το αναγάγουμε αυτό σε γενικό κανόνα. Επίσης διότι μας δίνεται η δυνατότητα να παίξουμε με την ίδια θέση χεριού όσο περισσότερες νότες γίνεται και με ευχερέστερη επιλογή δακτυλοθεσίας.

Σε περίπτωση που έχουμε μία συγχορδία ή διπλή νότα σε οποιοδήποτε διάστημα και μία νότα μόνη της προτιμάμε να ξεκινάμε από το παίξιμο της συγχορδίας ή της διπλής νότας καθώς αυτή απαιτεί μεγαλύτερο βάρος για να παιχτεί, άρα θα μας βοηθήσει η ελεύθερη πτώση του βραχίονα ο οποίος θα είναι ήδη από πάνω και θα την παίξει με ασφάλεια. Η μεταφορά του βάρους από τη νότα στη συγχορδία είναι σαφώς πιο επικίνδυνη, καθώς το χέρι πάει από το εύκολο στο δύσκολο καθώς από μία άνετη στάση παίζοντας μόνο μία νότα θα πρέπει να εκταθεί (άρα έχουμε ένταση), να πάρουν δάχτυλα, παλάμη και βραχίονας την κατάλληλη θέση για τη συγχορδία, να κάνει την πλευρική κίνηση και τέλος να φτάσει στο σημείο που θα ήταν αν απλά ξεκινούσε από πάνω της. Μεταξύ συγχορδιών παίζουμε πρώτα αυτήν με τις περισσότερες νότες και μετρά με τις λιγότερες. Πρώτα τη συγχορδία και μετά την οκτάβα. Εξαιρέσεις στον παραπάνω κανόνα υπάρχουν λόγω της ιδιαιτερότητας κάθε περίπτωσης για το λόγο αυτό πάντα δοκιμάζουμε και το αντίστροφο. Έτσι το αντίστροφο θα έχουμε συνήθως, όταν υπάρχουν αποστάσεις μεταξύ των μεγαλύτερων και μικρότερων συγχορδιών οπότε ομαδοποιούμε αυτές που είναι πιο κοντά και "πηδάμε" στην επόμενη ομάδα. Επίσης πολύ συχνά όταν έχουμε τον αντίχειρα σε μονή νότα και συγχορδία να ξεκινάμε με τον αντίχειρα, στον οποίο πατάμε και με περιστροφή σε συνδυασμό με πλευρική κίνηση του βραχίονα πάμε στη συγχορδία.

Τεράστια σημασία έχει η ομαδοποίηση σε περάσματα που αλλάζουν πολλές φορές κατευθύνσεις. Ένα τέτοιο παίξιμο χωρίς ομαδοποίηση θα κουράσει και θα μας κρατήσει πίσω σε ταχύτητα, καθώς η αλλαγή της κατεύθυνσης ακόμα και αν δε μας μπερδέψει θα μας αποσπάσει την προσοχή. Στις περιπτώσεις αυτές σκεφτόμαστε πάντα προς τη μία κατεύθυνση, προσπαθώντας να αγνοήσουμε την αλλαγή κατεύθυνσης την οποία επιχειρούμε με ενεργητικό χέρι, αλλά παθητική σκέψη που δεν μας επιτρέπει να δώσουμε παραπάνω έμφαση από όσο χρειάζεται στη νότα ή στις νότες που πηγαίνουν ανάποδα στο πέρασμα. Το ζήτημα είναι ότι αυτές οι νότες πρέπει να παιχτούν ξεκάθαρα και μάλιστα και με την τεχνική της περιστροφής, αφού θα έχουμε αλλαγή κατεύθυνσης, η οποία όμως θα πρέπει να έχει προοπτική και να μην είναι στατική, γιατί το χέρι θα "κολλήσει" εκεί. Έτσι η παλάμη μας θα παραμένει σε θέση που να "βλέπει" στην κύρια κατεύθυνση, δηλαδή το μυαλό μας συγκρατεί το χέρι. Αν επιχειρήσουμε να παίξουμε ανάλογα περάσματα χωρίς ομαδοποίηση θα έχουμε την αίσθηση ότι περπατάμε μπαλατζάροντας σε ένα τεντωμένο σκοινί χωρίς να ξέρουμε που πάμε. Αποτέλεσμα θα είναι η ηχητική και ρυθμική αστάθεια.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα το πρώτο μέτρο της σπουδής έργο 25 αρ. 2 του Chopin ξεκινώντας με το αρχικό τεχνικό φραζάρισμα. Αυτό έχει να κάνει με τη δακτυλοθεσία που θα δώσουμε και θα ξεκινά στο μέτρο αυτό κατά βάση από την τοποθέτηση του αντίχειρα. Άρα αν έχουμε τον αντίχειρα στο ντο στις 4 φορές, τα 4 τρίηχα τυχαίνει να συνιστούν τις 4 αντίστοιχες ομάδες μας. Αν ξεκινήσουμε με το 2ο δάχτυλο στο ντο έχουμε τις εξής ομάδες: 2 νότες + 4 νότες και πάλι 2 νότες + 4 νότες. Στο αριστερό χέρι έχουμε staccato τη νότα μι και ξεκινάμε την ομαδοποίηση από τη νότα σολ, η οποία με τη ντο και τη σι ύφεση συνιστούν μία ομάδα. Οι επόμενες νότες σολ, ντο και φα συνιστούν τη δεύτερη ομάδα κοκ. Άρα στο αριστερό χέρι ομαδοποιούμε και σκεπτόμαστε πάντα προς τα κάτω! Αφού φιξάρουμε το τεχνικό φραζάρισμα ομαδοποιούμε τα όγδοα σε κάθε μέτρο ανά δύο σε αργό τέμπο. Αφού εξοικειωθούμε απόλυτα με τις νότες και την τεχνική ομαδοποιούμε ανά έξι όπου έχουμε μία πολύ καλή ταχύτητα. Το τελικό τέμπο μόνο σκεπτόμενοι 12 νότες μπορούμε να το πιάσουμε με έναν βασικό αλλά ελαφρύ τονισμό στον 1η νότα και έναν ελαφρύτερο στην 7η. Με το παίξιμο της 1ης νότας κάθε μέτρου έχουμε αυτοματοποιήσει το παίξιμο και των 12 νοτών με μία σκέψη και μία μεγάλη κίνηση που περιλαμβάνει πολλές μικρότερες. Από κάτω πάντα υπάρχει το τεχνικό φραζάρισμα με μελωδικούς δευτερεύοντες τονισμούς όπου χρειάζεται στη μουσική παράλληλα με τους μετρικούς.

Συμπερασματικά η ομαδοποίηση μας βοηθά πάρα πολύ στο να κατακτήσουμε τεχνικά αλλά και να απομνημονεύσουμε ευκολότερα το κείμενο. Δεν σκεφτόμαστε και δίνουμε ενέργεια σε κάθε φορά μόνο μία νότα και μετά την επόμενη, αλλά σκεφτόμαστε και παίζουμε με μία κίνηση (φυσικά με ενεργητικά δάχτυλα και όχι μόνο με ρολάρισμα της παλάμης) μία ομάδα από νότες. Έτσι κερδίζουμε χρόνο και ενέργεια, ενώ παράλληλα το παίξιμο γίνεται πιο μουσικό και εκφραστικό.