logotype

Η τεχνική των οκτάβων

Η οκτάβες είναι ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο στην πιανιστική τεχνική που ταλαιπωρεί πάρα πολλούς μαθητές ιδιαίτερα όσους έχουν μικρά χέρια. Η οκτάβες δεν είναι τίποτε άλλο παρά εφαρμογή της τεχνικής του staccato σε δύο νότες που παίζονται ταυτόχρονα σε διάστημα 8ης με τον αντίχειρα και το 5ο (ή το 4ο) δάχτυλο.

Υπάρχουν οι οκτάβες στακάτο και οι οκτάβες λεγκάτο. Κατά βάση η τεχνική είναι ακριβώς η ίδια (staccato) με μόνη διαφορά το μεγαλύτερο χρόνο παραμονής των δακτύλων στα πλήκτρα και το μικρότερο ύψος της πτώσης του βραχίονα στις λεγκάτο οκτάβες. Οι οκτάβες (λεγκάτο ή στακάτο) παίζονται κατά κανόνα με πτώση του βραχίονα από ένα ορισμένο ύψος που μπορεί να είναι από μερικά χιλιοστά έως μερικά εκατοστά. Σε αυτές διακρίνουμε τις εξής διαδοχικές φάσεις: το κατέβασμα του χεριού, την κρούση και το ανέβασμα του χεριού. Επίσης μπορεί να παίζονται και με προετοιμασία, δηλαδή με τα δάχτυλα πάνω στα πλήκτρα πριν την κρούση. Στη δεύτερη περίπτωση ουσιαστικά προστίθεται στη διαδικασία η φάση του σταματήματος και ακουμπήματος των πλήκτρων πριν την κρούση. Ειδικότερα τα συνθετικά στοιχεία για την επιτυχή εκτέλεση των οκτάβων είναι τα εξής:

α) Η τεχνική των οκτάβων απαιτεί τη συγχρονισμένη συμμετοχή του άνω βραχίονα, του κάτω βραχίονα, της παλάμης και των δακτύλων. Η συμμετοχή του άνω βραχίονα είναι πολύ πιο ενεργητική στις οκτάβες και εν γένει στην τεχνική staccato από ότι στην περιστροφή ή στα κλιμακοειδή περάσματα, όπου η ενέργεια είναι στον κάτω βραχίονα και ο άνω κινείται ως παρακολούθημά του. Στην τεχνική των οκτάβων η κρούση με όλο το μηχανισμό του χεριού λόγω χρήσης της κλείδωσης του ώμου ως βασικό σημείο στήριξης βοηθά στο κάθετο χτύπημα του πλήκτρου, το χέρι κάνει ελάχιστη διαδρομή (αρκεί ένα μηδαμινό σήκωμα της κλείδωσης του ώμου σε συνδυασμό με ένα αντίστοιχο του αγκώνα για να σηκωθεί το χέρι αρκετά εκατοστά) και συμμετέχουν σε αυτή (κρούση) οι μύες όχι μόνο του άκρου που παίζει, αλλά και του κορμού. Η κύρια δραστηριότητα βέβαια είναι στην παλάμη και τα δάχτυλα, αλλά η συμμετοχή του άνω βραχίονα παρά την ελάχιστη κίνησή του είναι ουσιαστική στο παίξιμο των οκτάβων.

Εξάλλου, αν απομονώσουμε την παλάμη από το υπόλοιπο χέρι, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά σαν στήριξη τον καρπό, θα κουράσουμε τους μύες του κάτω βραχίονα και ο ήχος θα χάσει τον όγκο που ενδεχομένως θα θέλαμε (όχι αναγκαστικά ένταση). Αυτό μπορούμε το κάνουμε αν θέλουμε ένα ανάλαφρο piano ή mezzopiano, εφόσον η έκταση και η ταχύτητα του περάσματος το επιτρέπει. Φυσικά μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε σαν κύρια στήριξη τον καρπό, εκμεταλλευόμενοι την ελαστικότητα και την ταχύτητά του, αλλά με παράλληλη υποστήριξη από τον αγκώνα και ακόμη καλύτερα από τον ώμο, προκειμένου να βάλουμε στο παιχνίδι και τους μύες του κορμού. Το κλειδί για την επιτυχία είναι ο συντονισμός και συγχρονισμός των κινήσεων αυτών και η δυνατότητα για συνεχή παραλλαγή στη συμμετοχή των αρθρώσεων των δακτύλων, καρπού, αγκώνα και ώμου.

β) Συνδυασμός μυϊκής ενέργειας και δύναμης της βαρύτητας στο κατέβασμα του χεριού. Σε αντίθεση με την τεχνική της ελεύθερης πτώσης, όπου ο βραχίονας πέφτει σαν νεκρό σώμα στα πλήκτρα στην τεχνική των οκτάβων υπάρχει πάντοτε συνδυασμός της βαρύτητας με ενεργητική μυϊκή κίνηση και ειδικότερα με τη χρήση των μυών του ώμου και του κορμού. Η αναλογία εξαρτάται από την ταχύτητα και τις δυναμικές του παιξίματος. Αργές και forte οκτάβες μπορούν να παιχτούν με κατέβασμα του χεριού από μόνη σχεδόν τη δύναμη της βαρύτητας. Όσο ανεβάζουμε ταχύτητα τόσο μπαίνει στο παιχνίδι το μυϊκό σύστημα. Επίσης όσο μεγαλύτερη η απόσταση της κίνησης προς τα κάτω τόσο μεγαλύτερη η ένταση.

Να σημειώσουμε ότι η κατάσταση της παλάμης κατά την κάθοδο είναι σχεδόν παθητική και χωρίς καμία απολύτως ένταση, απλά σε φάση ετοιμότητας. Το σύνηθες λάθος που οδηγεί αναπόφευκτα σε ένταση είναι η προετοιμασία της παλάμης και των δακτύλων πολύ πριν παίξουμε την οκτάβα. Η φυσιολογική στάση-έκταση της παλάμης σε κανονικά και ειδικά σε μικρότερα χέρια είναι αρκετά μικρότερη του διαστήματος της οκτάβας. Να σημειώσουμε ότι δεν θα πρέπει σκόπιμα να ανοιγοκλείνουμε την παλάμη, δηλαδή να την φέρνουμε σε ποιο κλειστή θέση από τη φυσιολογική. Απλά πρέπει να την κρατάμε όσο ανοιχτά γίνεται χωρίς να νιώθουμε την παραμικρή ένταση, εκτείνουμε την παλάμη και τα δάχτυλα ελάχιστα πριν και κατά την κρούση και χαλαρώνοντας το σύστημα αυτό αφήνουμε το χέρι να επανέλθει στην πρότερη κατάσταση ετοιμότητας (όχι χαλαρότητας).

γ) Κατάσταση του χεριού κατά τη στιγμή της κρούσης. Κατ' αρχήν τα δάχτυλα θα πρέπει να είναι όχι μόνο σταθεροποιημένα, αλλά και ενεργητικά κατά τη στιγμή της κρούσης. Η ενέργεια αυτή περιορίζεται σε ελάχιστα κλάσματα του δευτερολέπτου και σταματάει ακριβώς μετά την κρούση των χορδών από τα σφυριά. Ο καρπός δεν θα πρέπει να είναι ούτε πολύ ψηλά ούτε πολύ χαμηλά. Ο θόλος του χεριού θα πρέπει να είναι πάντα υπαρκτός, έστω και αν είναι πολύ χαμηλά. Περαιτέρω ιδιαίτερη σημασία θα πρέπει να δοθεί στην ελαστικότητα και ευκαμψία των αρθρώσεων και ειδικά του καρπού κατά την κρούση. Ο καρπός κατά την κρούση θα κινηθεί σαν ελατήριο. Την κίνηση αυτή θα ενεργοποιήσει ένα "γράπωμα" της οκτάβας με τα δάχτυλα. Γενικά η θέση και ο βαθμός ελαστικότητας των αρθρώσεων εξαρτάται από το ποια σημεία στήριξης χρησιμοποιούμε σε μεγαλύτερο βαθμό και κυρίως από το πόσο δυνατά θέλουμε να παίξουμε. Λιγότερη ελαστικότητα θα φέρει μεγαλύτερη ένταση. Ωστόσο καθόλου ελαστικότητα θα προκαλέσει σε χαμηλότερες εντάσεις βαρετούς και σε ψηλότερες ανυπόφορους διαπεραστικούς ήχους. Τα όρια είναι πολύ κοντά και θέλει ιδιαίτερη προσοχή, αυτοακρόαση και εξάσκηση.

δ) Με το "γράπωμα" της οκτάβας που προαναφέρθηκε θα συντελεστεί ένα χαμήλωμα και αμέσως ένα σήκωμα της παλάμης και του καρπού, το οποίο με τη σειρά του ενεργοποιεί τους μύες του άνω βραχίονα να μετακινήσουν πανεύκολα τον κάτω βραχίονα και μαζί του όλο το χέρι προς τα πάνω και πλευρικά στην επόμενη οκτάβα. Πολύ σημαντικό είναι το χέρι να σηκώνεται σαν ένα σώμα μετά την κρούση σύμφωνα με τη διαδικασία που προαναφέρθηκε και σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να σηκώνουμε πρώτα το βραχίονα και μετά την παλάμη. Αυτή η τεχνική ονομάζεται αναπήδηση του χεριού από τα πλήκτρα και ξεκουράζει αμέσως το χέρι μετά το παίξιμο της οκτάβας. Ουσιαστικά το σήκωμα της παλάμης αφαιρεί όλη την ένταση και βοηθάει πάρα πολύ στη συνέχεια της μυϊκής ενέργειας μέχρι την κρούση της επόμενης συγχορδίας. Το σήκωμα είναι αποτέλεσμα όχι κυρίως μυϊκής ενέργειας, αλλά του νόμου δράσης-αντίδρασης. Για να εκμεταλλευτούμε το φυσικό αυτό νόμο θα πρέπει το χέρι να είναι ελαστικό κατά τη στιγμή της κρούσης. Αφού πάρει την ώθηση της αντίδρασης ενεργοποιούμε το μυϊκό μας σύστημα. Να σημειωθεί τέλος ότι ακόμη και αυτή η ελάχιστη δύναμη της επαναφοράς του μηχανισμού του πλήκτρου προς τα πάνω βοηθάει στη δημιουργία της αντίδρασης και στο σήκωμα. Όσο πιο δυνατά παίζουμε τόσο μεγαλύτερη αντίδραση-αναπήδηση θα έχουμε. Οι βιρτουόζικες γρήγορες και ισχυρές οκτάβες εκτελούνται με αυτόν τον τρόπο και ο εκτελεστής ουσιαστικά εφαρμόζει μυϊκή ενέργεια μόνο για την κίνησης του κατεβάσματος. Το ανέβασμα το αναλαμβάνει η αντίδραση-αναπήδηση.

ε) ο ουσιαστικός ρόλος του αντίχειρα και η ακαριαία περιστροφή του βραχίονα προς το 5ο δάχτυλο. Το βασικό θέμα που πρέπει να θέσουμε είναι ότι το σημαντικότερο δάχτυλο που παίζει ρόλο στην σωστή εκτέλεση της οκτάβας δεν είναι το 5ο, αλλά ο αντίχειρας. Οι περισσότεροι δίνουν μεγάλη έμφαση στο 5ο λόγω του ότι με αυτό εκτελείται η μελωδία, διαταράσσοντας το θόλο της παλάμης και παραμελώντας την τεχνική με την οποία πατάει το πλήκτρο ο αντίχειρας. Ουσιαστικά το βάρος του βραχίονα πέφτει τον αντίχειρα κυρίως καθώς με αυτόν ευθυγραμμίζεται ουσιαστικά το χέρι, το οποίο παίρνει μια κλίση προς τα έξω. Κατά τη διάρκεια της κρούσης και μόλις o αντίχειρας και το 5ο αγγίζουν τα πλήκτρα, λαμβάνει χώρα περιστροφή του κάτω βραχίονα και σήκωμα της παλάμης προς τα έξω και ακαριαία μεταφορά του βάρους προς το 5ο δάχτυλο. Ο αντίχειρας εγκαταλείπει με ελάχιστο περιστροφικό σήκωμα αμέσως το πλήκτρο με ένα ήσυχο staccato, αλλά το 5ο δάχτυλο παραμένει σε συνεχή επαφή και σε κάθετη θέση με το πλήκτρο για αρκετά περισσότερο χρόνο. Το 5ο δάχτυλο κρούει δηλαδή το πλήκτρο κάποια απειροελάχιστα χιλιοστά του δευτερολέπτου αργότερα. Ο αντίχειρας κρούει μαλακά και το 5ο δάχτυλο πιο δυνατά. Η παλάμη αντίστοιχα είναι πιο σταθεροποιημένη στο εξωτερικό της μέρος και πιο χαλαρή στη μεριά του αντίχειρα. Το 5ο Με αυτόν το τρόπο οι οκτάβες τραγουδάνε.

στ)Η χρησιμοποίηση στα μικρά χέρια κατά κανόνα μόνο της δακτυλοθεσίας 1-5 όταν έχουμε άσπρα και μαύρα πλήκτρα. Η δακτυλοθεσία αυτή θα κρατήσει το χέρι σε μία μόνο θέση και θα αποφύγει το στρίψιμο του καρπού προς τα μέσα που προκαλεί ένταση. Εξαίρεση σε αυτό υπάρχει όταν το δεξί χέρι παίζει στο δεξί άκρο του πληκτρολογίου και το αριστερό στο αριστερό άκρο. Στις θέσεις αυτές εξετάζουμε αν βολεύει η εναλλαγή 1-5 και 1-4 λόγω τη κλίσης που έχει χέρι προς το πληκτρολόγιο. Η διατήρηση της δακτυλοθεσίας 1-5 παντού στα μικρά χέρια θα δώσει πολύ περισσότερη ελαστικότητά και κατ' επέκταση ταχύτητα, αντισταθμίζοντας την απώλεια από την κίνηση μέσα-έξω που θα είναι σαφώς περισσότερη από το αν παίζαμε 1-4 στα μαύρα. Εξάλλου για να μειώσουμε την απόσταση αυτή όταν παίζουμε τις οκτάβες στα άσπρα πλήκτρα τις παίζουμε πιο βαθιά λίγο πιο έξω από το σημείο που τελειώνουν τα μαύρα πλήκτρα. Αν έχουμε κανονικά χέρια χρησιμοποιούμε κατά κανόνα τη δακτυλοθεσία 1-4 στα μαύρα, εφόσον νιώθουμε ότι η παλάμη δεν αλλάζει θέση κατά τη μετάβαση στα μαύρα και δεν προκαλείται στρίψιμο του καρπού προς τα μέσα, ιδιαίτερα όταν το δεξί χέρι παίζει χαμηλά στο πληκτρολόγιο. Τα μεγαλύτερα χέρια μπορούν να χρησιμοποιήσουν και τη δακτυλοθεσία 1-3 στα μαύρα.

ζ) Σε τελικό στάδιο προβαίνουμε σε ομαδοποίηση των οκτάβων κατά τρόπο βολικότερο για το χέρι και τη σκέψη, αλλά πάντα σύμφωνα με το μουσικό περιεχόμενο. Ισχύουν και για τις οκτάβες απαρέγκλιτα όσα αναφέρουμε στο αντίστοιχο άρθρο για το τεχνικό φραζάρισμα και ομαδοποίηση.

Τέλος θα πρέπει να έχουμε υπ΄ όψη ότι αν προκαλέσουμε σφίξιμο στο χέρι σε οποιοδήποτε χρονικό σημείο της προπεριγραφείσας διαδικασίας πρώτον θα κλειδώσουμε όλες τις αρθρώσεις και κυρίως τον καταλύτη του ελαστικού παιξίματος, τον καρπό και τον ακούραστο μεταφορά του χεριού προς όλες τις κατευθύνσεις αγκώνα. Δεύτερον θα απωλέσουμε την αίσθηση της ελεύθερης πτώσης του βραχίονα και θα χρησιμοποιήσουμε κατά τρόπο περιττό αποκλειστικώς μυϊκή ενέργεια για το κατέβασμα του βραχίονα. Τα παραπάνω βέβαια θα έχουν ως αποτέλεσμα την παραγωγή ενός σκληρού ήχου, ειδικά αν δεν "παίξουμε" με τα δάχτυλα και κοπανήσουμε ένα ξερό και άκαμπτα σταθεροποιημένο χέρι πάνω στο πιάνο.

Αφού εξασκηθούμε και μάθουμε καλά το παίξιμο των οκτάβων σε αρχικό στάδιο με κύρια στήριξη στον ώμο, αλλά με ενεργή συμμετοχή και των λοιπών αρθρώσεων, συνεχίζουμε και ψάχνουμε τις απαιτούμενες "δοσολογίες" συμμετοχής κάθε άρθρωσης στην εκτέλεση οκτάβων, πειραματιζόμενοι με κύρια στήριξη στον αγκώνα και αργότερα στον καρπό. Κυρίως μεριμνούμε να συντονίσουμε τα επιμέρους μέλη και να εκμεταλλευτούμε τις ισχυρότερες μυϊκές ομάδες του άνω βραχίονα και του κορμού στις οκτάβες από τον καρπό (δηλαδή με κύρια στήριξη στον καρπό), η οποίες χρειάζονται ιδιαίτερη υποστήριξη από τα μετόπισθεν και συναντώνται σε κάθε βήμα στο ρεπερτόριο.